TCULT sluit onderzoeksperiode af met een boek

Op 21 februari werd het boek 'Een buurt in beweging', eindrapport van het TCULT project gepresenteerd in het F.H. de Bruynelyceum in Utrecht West.

Het eerste exemplaar werd o.a. aangeboden aan burgemeester Annie Brouwer. Jongeren van de school lieten dans en rap zien. De school verleende intensief medewerking aan het deelonderzoek over straattaal onder jongeren in Lombok en Transvaal.

Een diashow van door de onderzoekers gemaakt dia's en foto's werd vertoond gedurende de hele presentatie. Bekenden en onbekende Lombokkers passeerden de revue, Salaam Lombok, 5 mei, straatfeesten, kinderen en jongeren, Bankaplein enz. enz. Omdat het project 4 jaar liep, is de onderzoeksperiode ook zelf al een stuk historie over Lombok en Transvaal geworden. Onderzoekers en stagiaires waren aanwezig en geinteresseerden. Het project TCULT liep in september 2001 af. Dit boek is de definitieve afsluiting voor buurt en onderzoekers.
Jacomine Nortier, die namens het onderzoeksteam de bijeenkomst voorzat, hoopte dat met het boek ook vertalingen komen naar het beleid toe. Annie Brouwer beloofde, dat zij het boek zeker bij haar ambtenaren warm aan zou bevelen.

Een buurt in beweging is een boek over culturele identiteit, verandering en integratie. Het bevat taalkundige en etnologische essays van de onderzoeksgroep TCULT (Talen en Culturen in het Utrechtse Lombok en Transvaal), gebaseerd op vier jaar onderzoek in een multi-etnische wijk.

Het boek is uitgegeven bij Uitgeverij Aksant onder redactie van Hans Bennis, Guus Extra, Pieter Muysken en Jacomine Nortier. Centraal staat de vraag welke aspecten van taal en cultuur allochtonen en autochtonen in een multi-etnische wijk van elkaar overnemen, en welke juist niet. Lombok, met zijn veelheid aan culturen, is bij uitstek een onderzoeksgebied voor taal- en cultuurverschijnselen. De wijk geniet zelfs tot over de grenzen bekendheid, onder meer omdat hij door de lokale overheid en in de media als een soort modelwijk van multicultureel Nederland wordt gepresenteerd. Er wonen mensen uit de gehele wereld. Nederlanders, Marokkanen, Turken en Surinamers vormen de grootste bewonersgroepen.

Wat gebeurt er met de taal, orale cultuur (het vertellen en zingen van liedjes en verhalen), religieuze cultuur en culturele identiteit van verschillende groepen mensen die in dezelfde wijk wonen en die voortdurend met elkaar te maken hebben? In Een buurt in beweging worden gewone en bijzondere taal- en cultuuruitingen geanalyseerd. Het boek laat iedere geïnteresseerde grondig kennismaken met de complexiteit van taal en cultuur in Nederland.

Het boek is voor 22, 65 euro verkrijgbaar in de boekhandel. (Amsterdam: Aksant 2002 ISBN 90.5260.015.5, 384 blz geïllustreerd).

Janny Nieboer | 25-2-02 met behulp van informatie, van het Meertens Instituut.

Ook in succeswijk Lombok is geen integratie

Hij beschouwt de Utrechtse wijk Lombok als een 'openluchtmuseum van de multiculturele samenleving.' Feit is dat de voormalige probleemwijk van heinde en ver bezoekers trekt, dat je er veilig over straat kunt en dat de huizenprijzen er pijlsnel omhoog gaan. Prof. dr. Hans Bennis, directeur van het Meertens Instituut voor onderzoek en documentatie van de Nederlandse taal en cultuur, heeft met een groep wetenschappers langdurig onderzoek gedaan naar taal, cultuur en integratie in Lombok*.

Politici en media presenteren Lombok als een succes, maar Bennis relativeert dat. 'Ze hebben gelijk wanneer je kijkt naar hoe in die buurt wordt samengeleefd. Dat gaat relatief goed. Er zijn geen spanningen, het is er plezierig wonen en de mensen hebben geen behoefte eruit te vluchten. Ze staan niet klaar om direct te verhuizen wanneer ze meer geld hebben. De buurt maakt een prettige indruk en is schoner dan de meeste blanke wijken in Utrecht. De sfeer in de winkelstraten is uitermate levendig en exotisch. Het is kortom een buurt waar ook mensen die niet allochtoon zijn, graag zouden willen leven. Maar als je vraagt of daar integratie is, dan zeg ik: eigenlijk niet.

De gemeente heeft een aantal stappen genomen om ervoor te zorgen dat die wijk goed draait. Ze hebben ingezet op iets dat uiteindelijk niet is gerealiseerd, namelijk op echte integratie. Ze hadden gedacht van Lombok een soort smeltkroes te maken. Maar dat is het niet. De Marokkanen blijven bij de Marokkanen, de Turken bij de Turken. Pas op het moment dat ze in het publieke domein komen, in de winkelstraten, dan krijg je een zekere integratie. Maar die is minimaal. Mensen leven naast elkaar, maar niet met elkaar.'

'Living together apart' | Een belangrijke conclusie van het onderzoek is volgens Bennis dat je succes kunt hebben in probleemwijken zonder dat er integratie is tussen de verschillende culturen en talen. 'Bij integratie bedoelt men meestal dat allochtonen Nederlander worden. Ze moeten een inburgeringscursus volgen, ze moeten de taal leren. Of ze ook hun eigen taal spreken, vindt men niet belangrijk. Het optimale resultaat is dan dat deze mensen gewoon Nederlanders zijn. Ze mogen er hooguit wat anders uitzien, maar verder niet. Maar je kunt integratie ook zien als de mate waarin de verschillende bevolkingsgroepen respect voor elkaar hebben, begrip voor elkaar proberen op te brengen en dus met elkaar proberen verder te komen zonder dat ze hetzelfde zijn. Dat is een boodschap die je weinig hoort. Wij noemen het "living together apart". "Living apart together" heeft namelijk al een andere betekenis.'

'Sinds Pim Fortuyn hoor je weer veel sterker dat allochtonen dit moeten en dat moeten, zus moeten en zo moeten. Maar dat is slechts een visie die niet is gebaseerd op onderzoek of op de werkelijkheid.' Bennis was aanvankelijk voor Fortuyn omdat deze een aantal taboeonderwerpen in het publieke debat heeft gebracht. 'De visies die hij naar voren brengt, hebben wij in Lombok heel vaak te horen gekregen. Profiteurs zijn het, ze moeten allemaal terug naar hun land, Nederland is vol, dat zeggen heel veel autochtone bewoners. Maar niemand wilde het op z'n geweten hebben dat gezegd te hebben. Daardoor kon je dat niet goed bespreekbaar maken. Sinds Fortuyn mag iedereen het ineens zeggen. Dat maakt het debat helderder en plezieriger. Dan kun je namelijk de argumenten naast elkaar leggen. De hypocrisie is dan minder groot. Net zo goed als we niks over Israël durven zeggen vanwege wat de joden in de Tweede Wereldoorlog is overkomen. Fortuyn heeft het debat opengebroken en dat waardeer ik zeer in hem, maar inhoudelijk ben ik niet erg van hem gecharmeerd.'

Klagen | Uit het onderzoek in Lombok, waarbij één op de tien gezinnen werd geïnterviewd, is naar voren gekomen dat veel allochtonen daar met dezelfde problemen worstelen als allochtonen in andere buurten, bijvoorbeeld met het verkrijgen van een verblijfs- of een werkvergunning. En de autochtonen, vooral de ouderen, vinden de ontwikkelingen in Lombok helemaal niet plezierig. 'Ze klagen enorm. Ze kunnen de snelle omwenteling die de buurt heeft doorgemaakt, niet begrijpen. Ze accepteren die ook niet. Het zou daarom onzin zijn om Lombok te verklaren als het luilekkerland van allochtoon Nederland.'

De verklaring van het - relatieve - succes van Lombok is volgens Bennis het feit dat de gemeente positief heeft ingezet op de buurt. Niet in de eerste plaats negatieve verordeningen, maar positieve. 'Niet: je mag niet dit en je moet dat, maar de regels zijn heel vaak bepaald in samenspraak met de buurtorganisatie en de bewoners. Dat maakt dat de mensen die daar wonen een eigen plekje kunnen vinden. Een voorbeeld. Iedere allochtone winkelier heeft zijn eigen groenten voor de deur uitgestald. De allochtone bakker, de slager, de kruidenier of de groenteman zelf, ze verkopen allemaal groenten, tomaten, paprika's en sla en stallen dat voor hun winkel uit. Dat geeft de straat direct een exotisch aanzicht. Op het moment dat je de Nederlandse regelgeving loslaat, die alles tot drie cijfers achter de komma wil organiseren, wordt de sfeer in zo'n buurt direct een stuk plezieriger voor mensen die andere gewoontes hebben. Als overheid moet je dus bereid zijn te luisteren naar de mensen die daar in de buurt wonen. Ook als dat niet ogenblikkelijk aansluit bij wat wij vinden.'

Schapen slachten | Bennis is er geen voorstander van dat iedere allochtoon zijn eigen cultuur volledig moet kunnen volhouden. 'Deze mensen zijn hier in eerste instantie als gast gekomen. Vervolgens worden ze langzaam maar zeker Nederlander. Dat betekent dat ze onze taal leren spreken en dat ze zich conformeren aan onze principes. Wij hebben per slot van rekening al een cultuur. Maar dat wil niet zeggen dat zij het stempel krijgen Nederlander te zijn. Ze kunnen hun cultuur wel degelijk handhaven, maar wel binnen de ruimte die de Nederlandse cultuur toestaat. Dus als wij niet willen dat schapen op balkons worden geslacht, dan moeten wij hen dat niet toestaan. Maar als het gaat om groenten over de volle breedte van de stoep uitstallen, dan gaat het niet om ethische principes. Op het moment dat zoiets kan zonder al te veel overlast voor andere groeperingen, geef je mensen de gelegenheid binnen de grenzen van ons rechtssysteem en binnen de grenzen van onze ethiek zo ruim mogelijk hun eigen identiteit vorm te geven. Er zijn cultuurrelativisten die zeggen dat allochtonen zo veel mogelijk in hun eigen taal en cultuur moeten kunnen leven. Dat is het ontkennen van de werkelijkheid, waarin de meeste mensen Nederlands spreken en de Nederlandse cultuur aanhouden. Ik vind dat je mensen moet verplichten daaraan deel te nemen.'

Met de woningcorporaties heeft Bennis bij het onderzoek geen contact gehad. 'Maar je kunt wel zien dat in de wijk bewust beleid is gevoerd. Het is niet zo dat daar een soort gettovorming heeft plaatsgevonden. Er is een zekere spreiding. Het is niet zo dat in het ene deel van de Kanaalstraat alleen maar Turkse winkels zijn en in het andere deel alleen maar Marokkaanse of Nederlandse. Dat geldt ook voor de bewoning. Op het ene moment ben je op bezoek bij mensen uit Afghanistan, op het andere moment bij mensen uit Marokko en zo weer bij mensen die heel hun leven al in Lombok wonen. Dat geeft wel een plezierig beeld. Een andere kwestie is of de bewoners dat zélf willen. Als je met hen praat krijg je te horen dat ze bijna alleen maar communiceren met mensen van hun eigen cultuur. Ze praten wel met mensen van andere culturen, maar dan alleen in hun directe omgeving. Dan moeten ze wel.'

Veryupping | De prijzen van de koopwoningen schieten omhoog in Lombok. Er heeft een duidelijke veryupping of 'gentrification' plaats. De Utrechtse sociaal-geograaf Bolt waarschuwde recent voor 'verwitting' van Lombok. Bennis kan dat proces wel verklaren. 'De buurt bestond uit heel aardige huizen uit het begin van de vorige eeuw. Dat gaf een aardig gezicht aan de wijk. De overheid heeft fors ingezet op vernieuwing, waardoor er geen krotvorming of verpaupering is ontstaan. De wijk ligt heel dicht bij het station en bij het stadscentrum. Dat is heel aantrekkelijk. En Utrecht is studentenstad. Het waren destijds goedkope huizen die voor een deel zijn gekocht voor studenten die er later zijn blijven wonen. Studenten vormden de eerste golf van nieuwe bewoners. Die multiculturele sfeer vinden mensen buitengewoon aangenaam. Iedere keer als ik er was moest ik van mijn vrouw de slager bezoeken. Bij mij in Amstelveen heb je niet veel islamitische slagers. Ik ben er vaak met een half schaap vandaan gekomen. Er wonen behalve hoogopgeleiden ook veel mensen met gemengde huwelijken. In Lombok is voor hen de discriminatie duidelijk minder dan in een blanke buurt. Jonge mensen vinden het gezellig dankzij de goedkope restaurantjes, de leuke sfeer en de veiligheid 's avonds op straat.'

Bennis vindt Lombok, net als het openluchtmuseum, 'een virtuele realiteit', die zo is opgebouwd omdat mensen het zo hebben gewild. 'Deze buurt heeft iets atypisch, want de meeste multi-etnische buurten zijn niet zo gezellig. Je kunt Lombok-jenever kopen en allerlei Lombok-souvenirs. Lombok is dus ook een commercieel product. Als ik terugga naar Geuzenveld in Amsterdam-West, waar ik zelf ben opgegroeid, dan ben ik daar zo gauw mogelijk weg. Dat is de wijk waar Marokkaanse jongeren om het hardst strijden met de buitenwereld. Als ik dan word nagestaard door een club van 25 Marokkaanse jongemannen, voel ik me niet op mijn gemak. Ik las laatst dat in Utrecht de agressie en criminaliteit heel hoog zijn, hoger dan in Amsterdam en Rotterdam. Maar in Lombok niet. Wie je daar spreekt, niemand heeft klachten over onveiligheid of criminaliteit. Iedereen durft gewoon 's avonds op straat te lopen. Dus kennelijk zijn er andere Utrechtse wijken die ernstig onder de aandacht voor Lombok hebben te lijden. Vlak naast Lombok ligt Kanaleneiland, zo ongeveer het tegenovergestelde van Lombok.'

Respect | Bennis heeft in Lombok onderzoek gedaan omdat hij wilde weten waarop het succesverhaal van deze wijk berust. 'Lombok zou als voorbeeld kunnen dienen voor wijken waar het niet zo goed gaat. Wat wij vooral hebben gevonden is dat het respect dat de blanke gemeenschap in die buurt en in de officiële organen de allochtone bevolking toont, duidelijk effect heeft. Dat is tot op zekere hoogte de verdienste van de grote hoeveelheid buurtwerkers, maatschappelijk werkers en jongerenwerkers in Lombok. Soms vinden de bewoners al die bemoeiing en al dat onderzoek wel eens een beetje suffig, maar het gaat erom dat iedereen geïnteresseerd is in hoe ze zíjn, in plaats van in hoe ze móeten zijn. Dat laatste is vooral zichtbaar in andere buurten.'

De vraag wat corporatiemanagers uit het onderzoeksboek over Lombok kunnen leren, zorgt voor de eerste keer tijdens het gesprek voor aarzeling. Dan: 'Behandel allochtonen niet anders dan autochtonen. Maar kom niet aan de deur tijdens islamitische feestdagen. Dat doe je met Pinksteren ook niet. Blijf zorgen voor communicatie voor de grootste groepen allochtonen in hun taal. De ideeën daarover van Van Boxtel en de Amsterdamse wethouder Dales daarmee op te houden zijn belachelijk, want er zullen altijd nieuwkomers zijn die de taal nog niet machtig zijn. Zorg ook voor mondelinge communicatie ten behoeve van analfabeten. En hoewel ik daar technisch geen verstand van heb: zorg voor één grote tv-schotel in plaats van al die kleine...'

*Hans Bennis, Guus Extra e.a., Een buurt in beweging, uitgeverij Aksant, Amsterdam, ISBN 90 5260 0155

Aedes-Magazine 9 | Willem Nijeboer | 1 mei 2002