Waar autochtonen en allochtonen harmonieus samenleven

Het Utrechtse stadsdeel Lombok bestaat voor meer dan de helft uit allochtonen van verschillende etnische oorsprong. Zo'n omgeving lijkt zich bij uitstek te lenen voor taal- en cultuurvermenging. Het TCULT-project probeert dit veranderingsproces in kaart te brengen.

"Kijk nou eens wat ik gevonden heb, jongens!" Theo Meder kan niet wachten om zijn vondst aan de collega-onderzoekers, die zich verzameld hebben in het Volksbuurtmuseum in Lombok, te tonen. Het gaat om een cassettebandje van een Turkse zanger, net gekocht in de Kanaalstraat. Er staan zowel Turkse als Nederlandse liedjes op. We herkennen het nummer 'Deze vuist op deze vuist'. Was dat niet van onze kindervriend Edwin Rutten, alias Ome Willem? "Geweldig hè?"' kraait Meder. "Daar doe je het toch voor?"

Meder werkt voor het P.J. Meertens Instituut, het door Voskuil inmiddels beruchte Amsterdamse 'Bureau' voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde. Het Meertens Instituut is trekker van het TCULT-project, waar ook de Universiteit Utrecht in participeert. TCULT wil in kaart brengen hoe verschillende talen en culturen met elkaar in aanraking komen, hoe ze zich daardoor ontwikkelen en eventueel vermengen. Voor de eerste fase van het project, een enquête onder driehonderd huishoudens, verzamelen de onderzoekers zich in het jonge Volksbuurtmuseum: een oud pand van De Gruyter met fraaie tegeltableaus uit het koloniale verleden. Behalve Meder zijn vanmiddag aanwezig de Marokkaanse onderzoeker Abder El Aissati, 'Turkologe' Nadia Eversteyn van de Katholieke Universiteit Brabant en Jacomine Nortier van de Utrechtse vakgroep Algemene Taalwetenschappen.

Nortier is tevens coöordinator van het project. Naast de enquête zullen gesprekken worden gehouden met bewoners, winkeliers en op scholen. In samenwerking met het Volksbuurtmuseum zullen voorts nog gesprekken worden gehouden met (oud-) wijkbewoners: het museum is geïnteresseerd in verhalen over de wijk, TCULT gebruikt de verhalen voor cultuur- en taaltheoretisch onderzoek.

Op het wijkfeest Salaam Lombok bemande TCULT al een eigen kraam, waar allochtonen moppen mochten vertellen. Want moppen vertellen veel over culturen, weet Meder: "Over de grenzen van waarden en normen, over taboes, over zaken als reinheid en gezagsverhoudingen bijvoorbeeld."

Kashbah | Opvallend is dat het onderzoek - waarbij behalve het Meertens Instituut de universiteiten van Brabant, Utrecht, Leiden en Amsterdam zijn betrokken - zich volledig concentreert op de Utrechtse buurten Lombok en Transvaal, zeg maar de Kanaalstraat en omgeving. In het onderzoeksgebied is ongeveer 40 procent van de bevolking allochtoon, met een concentratie tot 60 procent in het gebied rond de Damstraat. Er wonen ongeveer even veel Turken als Marokkanen, een kwart van de allochtonen komt uit Suriname en andere immigratielanden. Daarnaast lopen er dagelijks nogal wat mensen rond van buiten de wijk. Zo is er een qat-huis (qat is licht roesmiddel) in de Damstraat, waar veel Somaliërs en Ethiopiërs op afkomen.

Bij de Utrechtse buschauffeur is de Kanaalstraat niet geliefd. Het gekanker op 'de buitenlanders' is niet van de lucht als hij zijn vervoermiddel door de 'kashba' probeert te laveren. Daarentegen zijn er velen die de sfeer van de Kanaalstraat roemen. De vele allochtone winkels zorgen voor een mediterrane levendigheid. De stoepen van de Kanaalstraat hebben door de buiten uitgestalde waren wel wat weg van nauwe marktstraatjes. Opvallend is het grote aantal groentenwinkels, warme bakkers en islamitische slagerijen. Deze kunnen naast elkaar bestaan omdat de Kanaalstraat geen gewone buurtwinkelstraat is, maar een centrum met een regionale functie, waar allochtonen uit heel Utrecht en omgeving hun boodschappen komen doen en elkaar ontmoeten: in het koffiehuis, in de moskee, bij de Turkse kapper, of gewoon in de winkels, waar voortdurend groepjes mannen druk met elkaar in gesprek zijn.

Met zoveel talen en culturen lijkt Lombok dus de ideale locatie voor het TCULT-onderzoek. De wijk wordt vaak genoemd als voorbeeld van een multiculturele buurt, waar autochtonen en allochtonen harmonieus met elkaar samenleven. "Ja, vooral de gemeente Utrecht schermt daar natuurlijk graag mee", relativeert Meder. "De gemeente doet er ook wel veel aan hoor, maar in de praktijk is iedereen toch sterk op de eigen groep gericht. De integratiepogingen komen vooral van bovenaf. In werkelijkheid is eerder sprake van vreedzame coëxistentie."

Maar dat is toch al heel mooi, betoogt Nortier. "Als je naar wijken als Kanaleneiland en Hoograven kijkt, daar is de sfeer toch duidelijk meer gespannen."

Ook voor Aissati is Lombok een verrassing. "Ik had vooroordelen; een wijk met veel Turken en Marokkanen, dus ik verwachtte veel agressie. Maar dat valt dus erg mee." De Turken en Marokkanen die Aissati heeft gesproken zijn volgens zijn zeggen ook enthousiast over de wijk. "Voor mijzelf zou het ook een fijne wijk zijn om te wonen."

Kaasschaaf | De voorwaarden voor wederzijdse taal- en cultuurbeïnvloeding lijken in Lombok dus ideaal. Maar hoe onderzoek je dat? "Wij gaan natuurlijk niet in de laatjes kijken bij een Marokkaanse familie of ze een kaasschaaf in huis hebben", legt Nortier uit. "Maar we vragen er wel naar. Zo vragen we ook of ze een demlik (theezetapparaat) in huis hebben, of ze Klein Duimpje kennen of Nasreddin Ho a (Turkse sprookjesfiguur). Maar ook naar eetgewoonten: of ze wel eens simit eten of couscous."

"Gerechten blijken overigens het meest bekend bij andere culturen", vertelt Eversteyn: "Nederlanders die roti eten, Turken die couscous eten." Omgekeerd is ook Nederlandse eetwaar populair bij allochtonen: "Nee geen stamppot, maar wel haring, drop en pannenkoeken", weet Eversteyn.

Een toch zeer Hollands cultuurverschijnsel dat het goed doet bij allochtonen is Sinterklaas. Nortier: "We waren bij een vrij traditionele Marokkaanse familie, maar daar vierden ze wel Sinterklaas. De oudere leden van de familie moesten erg lachen toen we er naar vroegen, maar de moeder, die alleen berber sprak, reageerde heel verward. Ze hadden haar namelijk wijsgemaakt dat Sinterklaas daadwerkelijk bestaat."

Nortier noemt de viering saillant, omdat het van oorsprong toch een christelijk feest betreft: "Maar die associatie is ook bij Nederlanders nog maar heel dun. Een kerstboom in huis halen gaat een moslim echter duidelijk te ver."

De wederzijdse beïnvloeding blijkt toch vooral plaats te vinden tussen de dominante Nederlandse cultuur enerzijds en de allochtone culturen anderzijds. Allochtone culturen lijken zich in een dergelijke situatie juist tegen elkaar af te zetten. "Vraag een Turk naar een populaire Marokkaanse zanger en hij zal zeggen Marokkaans? Oh nee, dan kennen we hem niet."

Turken willen niets van Marokkanen weten, volgens Aissati. "Ze zeggen dat we vies zijn, of geen goede moslims." Omgekeerd maken Marokkanen grappen over Turken.

Toch blijkt tijdens een wandeling door de Kanaalstraat dat in Lombok ook die barrière doorbroken kan worden. Nortier wijst op een slagerij waar een Turk en een Marokkaan samen achter de toonbank staan. Op de winkelruit zijn zowel de Turkse als de Marokkaanse vlag aangebracht. Beide nationalitetien kunnen hier terecht voor 'koosjer' vlees, om maar eens een goed moslimwoord te gebruiken. Slagerij van Schaik daarentegen blijft zich hardnekkig op de autochtonen richten, met 'eigengemaakte balkenbrij' en 'schnitzels' in de aanbieding. Om elk misverstand te voorkomen prijkt een levensgrote afbeelding van een vrolijk lachend varken aan de muur achter de toonbank.

Bij 'Rob de Kaasboer' komen wél allochtonen over de vloer. Een kaasschaafhebben de meeste allochtonen dan ook zeker in huis, weten de onderzoekers inmiddels. "Dat moet ook wel bij die kaas van jullie", roept Aissati. "Die grote stijve blokken!"

"Waarom kopen jullie dan geen gesnéden kaas?" dolt Meder. Domme vraag natuurlijk, vindt Aisatti: "Die is duurder."

Het is duidelijk: Ook déze zaken mogen niet onopgemerkt blijven. Het TCULT-project duurt drie jaar. Naast een gedegen eindrapport en minimaal twee dissertaties, zullen diverse populaire boekjes over het TCULT-project verschijnen, belooft Meder: "Om iets terug te doen voor de wijk."

Resultaat van het onderzoek februari 2002 >lees verder

U-blad | ?

Multicultureel woordenboek

balkenbrij - ook 'hangop': gerecht van varkenskop, vleesafval, bloed, vet, boekweit, krenten en rozijnen, dat men liet uitlekken in een doek, opgehangen aan een zolderbalk (Hoezo, rare eetgewoonten?)

berber - taal van Berbers: N-Afrikaans bergvolk

couscous - N-Afrikaans graangerecht

demlik - Turks theezetapparaat

drop - Hollandse snoepsoort

haring - Noordzeevis, bij voorkeur rauw gegeten

kaasschaaf - soort mes om plakjes van kaas te snijden

kashba - historisch centrum Arabische steden

kerstfeest - belangrijkste feest van christenen

Klein Duimpje - westerse sprookjesfiguur

koosjer vlees - (orthodox-joods): niet van het varken

moskee - islamitisch godshuis

Nasreddin Ho a - Turkse sprookjesfiguur

Ome Willem - Nederlandse televisie-persoonlijkheid

pannenkoek - platte meelkoek

qat - Afrikaans roesmiddel van qat-bladeren

roti - Surinaams gerecht

schnitzel - 'Schweinefleisch': zie varkenskarbonaadje

simit - Turks broodje met zaadjes

Sinterklaas - Sint Nicolaas: bisschop, goedheiligman

stamppot - Hollands eenpansgerecht